Portie veerkracht – deel 6: ‘Zo’n drive had ik nooit gehad als de oorlog me niet was overkomen’

· · · | 'Portie Veerkracht' - interviewreeks · Echte verhalen van echte mensen

Elke maand deel ik op A brand new story de veerkracht van zeventigers, tachtigers en negentigers. Waarom? Omdat je de beste verhalen hoort van doodgewone mensen. En al gauw veel meepikt van hun ervaring. Zoals die van Paul van Tongeren, die zich op zijn zeventigste durfde te verzoenen met zijn verleden.


Decennia lang wist sociaal entrepreneur Paul van Tongeren (1942) zijn dramatische oorlogsverleden uit zijn leven te bannen. Te dik was de muur die hij om zijn hart had gebouwd en te druk was hij met het verbeteren van de wereld.

 

‘Ik heb altijd een sterke roeping gevoeld. Zodra ik ging studeren werd mijn motto: de wereld is verrot en ik ga dat veranderen. Daarmee reageerde ik ongetwijfeld onbewust op de oorlogtragiek van mijn familie. De feiten ken ik alleen uit de overlevering.

 

‘Zelf heb ik aan de eerste tien jaar van mijn leven geen enkele herinnering’

 

‘Ik was twee toen nazi’s mijn vader Herman, actief in het verzet, oppakten en neerschoten. Ons huis in Heemstede werd gevorderd, waarna ons gezin met vijf kinderen op straat kwam te staan.’

 

Lijdensweg

‘Mijn moeder is het drama nooit te boven gekomen. Ze werd al snel ziek, verbleef geregeld in instellingen en wilde niet meer leven. Haar lijdensweg duurde lang, nog tot 1988, waarvan ze de laatste twintig jaar heeft gezwegen. Als kind zag ik mijn moeder en oudere broers en zussen weinig. We werden verspreid ondergebracht en groeiden niet samen op.

 

‘Zo jong als ik was, nam ik het mezelf kwalijk dat ik mijn moeder niet kon helpen. Ik leerde mezelf toen om niet teveel te voelen’

 

‘Vanaf mijn elfde kon ik voor de langere duur terecht bij een oom en tante in Hengelo. Fijne mensen bij wie ik enigszins rust vond en waar ik mijn school kon afmaken. Met mijn diploma op zak vertrok ik naar Amsterdam om rechten en politicologie te studeren. Een bevrijding was dat. Ik kon er opgaan in mijn voornemen om de wereld een betere toekomst te bezorgen; daar had ik tenminste wel vat op. Met mijn verstand dook ik in mijn interesses en zette deze in actie om. Dat werd mijn overlevingsstrategie.’

 

Niet te stoppen

Onverzadigbaar werd ik in het verwezenlijken van mijn idealen. Mijn devies is: als je voelt dat je iets moet doen, doe het dan. Dus heb ik een plan, dan ben ik niet te stoppen voordat ik het heb gerealiseerd. Dat begon al tijdens mijn studie; toen zette ik met een groepje medestudenten een landelijke Rietsuikeractie op, om aandacht te vestigen op de oneerlijke handelsstructuren in de wereld. Het initiatief sloeg aan en vormde de basis voor de Wereldwinkels, waarvan er honderden in Nederland zijn en een paar duizend in Europa.

 

‘Als ik een missie heb, zie ik nergens tegenop. Lobbyen, mensen overtuigen, sponsors regelen: onvermoeibaar ben ik dan’

 

‘Want na de Rietsuikeractie volgden talloze andere initiatieven waarmee ik mensen, groepen en organisaties over de hele wereld samenbracht en stimuleerde tot ontwikkelingswerk, en later tot conflictpreventie. Al mijn banen creëerde ik zelf. Ik groeide uit tot sociaal entrepreneur; iemand die maatschappelijke doelstellingen en ondernemerschap combineert. Dit is mijn recept: ik geloof in een idee en raak dan in een flow die me kracht geeft. Met argumenten en enthousiasme ga ik de boer op, verzamel de goede mensen om me heen en laat het slagen.’

 

Geluksmoment

‘Zo zie ik zie mezelf nog staan in de zomer van 2005: op een podium bij de Verenigde Naties (VN) in New York, omgeven door meer dan duizend mensen uit alle windstreken. Allemaal verenigd met het doel om gewapende conflicten te helpen voorkomen. Dat was een geluksmoment; dat ik deze groepen op deze monumentale plek had kunnen samenbrengen. Nooit eerder had een non-gouvernementele organisatie een conferentie bij de VN in huis mogen houden.’

 

Voor gek

‘Toen ik jaren eerder als directeur van het European Centre for Conflict Prevention (ECCP) het plan vatte om deze mondiale conferentie te organiseren, verklaarden velen mij voor gek. Veel te hoog gegrepen, vonden ze. En hoe krijg je al die mensen ooit bij elkaar? Maar ik geloof nu eenmaal heilig in het verbinden van lokale en maatschappelijke organisaties om burgeroorlogen te lijf te gaan, en had daar bovendien al decennia lang ervaring in. Dus toen ik een nota las van VN-Secretaris Generaal Kofi Annan over de groeiende rol van burgers bij internationaal vredeswerk, dacht ik: dat netwerk ga ik opzetten. En het is gelukt.’

 

‘Tegenwind neem ik in al mijn ondernemingen op de koop toe. Dat hoort erbij als je voor de troepen uitloopt’

 

‘En daar kun je behoorlijk gedeprimeerd van raken, weet ik uit ervaring. Zo dreigde het ECCP op een moment failliet te gaan, wat me heel wat slapeloze nachten bezorgde. Maar als ik voor een dichte deur sta, ga ik door totdat ik er eentje vind die open gaat. En als het om mijn werk gaat, zitten er volgens mij minstens 25 uren in een dag. Die drive was volgens mij nooit zo sterk geweest als de oorlog me niet was overkomen. Het heeft mij de krachtige motivatie gegeven om dicht bij mijn roeping te geraken.

 

‘En toch kon ik uiteindelijk niet om de negatieve gevolgen van mijn jeugdtrauma heen’

 

‘De dikke muur die ik om mijn gevoelens had gebouwd, werd met een ferme klap doorbroken toen mijn vrouw me na dertig jaar huwelijk verliet. Els begreep mij en mijn volharding om de wereld te verbeteren, maar had uiteindelijk ook haar grens. Die had ze al regelmatig aangegeven, maar ik pikte die signalen niet op. Ze koos voor een andere man die haar wel aandacht gaf.’

 

‘Els’ vertrek kwam als een schok. In eerste instantie ging ik driedubbel zo hard door met mijn werk. Het conflict in de wereld kon ik beter aan dan dat in mijn huwelijk. Maar uiteindelijk ontsnapte ik niet aan zelfreflectie. Eindeloze fietstochten heb ik gemaakt om na te denken.

 

‘Ik ging inzien waar ik was tekortgeschoten; dat ik teveel achter mijn idealen was aangelopen en het leven dichtbij huis uit het oog was verloren’

 

‘Ik merkte hoezeer ik Els miste. Niemand vat mij beter dan zij. Dat was al zo toen we elkaar op ons achttiende leerde kennen. Allebei hadden we een zieke moeder en begrepen we het lijden en de eenzaamheid die dat teweegbrengt. En toch stonden we allebei positief in het leven.’

 

Hernieuwde liefde

‘Een paar jaar na de scheiding, besloot ik om Els uit te nodigen voor een vredesconferentie. Daar was ook aandacht voor inner peace, dat gaat over werken aan vrede op een persoonlijk niveau. Het was het begin van een hernieuwde liefde. Ik liet zien dat ik had begrepen waar het mis was gegaan tussen ons. En allebei waren we bereid om toe te geven wat we in de ander hadden gemist, en om te veranderen.

 

‘Na vier jaar apart hertrouwden we, op dezelfde dag als de eerste keer’

 

‘De muur rond mijn emoties zou ik niet meer optrekken. Maar de stap om mijn familiegeschiedenis onder ogen te zien, kwam pas jaren later, toen mijn oudste kleinzoon vragen over de oorlog begon te stellen. In diezelfde periode werd ik gebeld door een verzamelaar die een Militaire Willemsorde van mijn opa had gekocht, die was omgekomen in het concentratiekamp Sachsenhausen.’

 

‘Om antwoorden te kunnen geven op de vragen van mijn kleinzoons, besloot ik in het archief van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) te duiken. Wat daar gebeurde, maakte diepe indruk.

 

‘Hoe het werkt, weet ik niet, maar een onweerstaanbare kracht zoog me naar een rij ordners. De eerste die ik eruit trok, stond vol met mijn familienaam’

 

‘Ook viel mijn oog op een voetnoot: zie de ongepubliceerde memoires van Jacoba van Tongeren. Niemand van de familie wist hiervan. Wat bleek? Mijn tante had een cruciale rol in het verzet gespeeld en 330 handgeschreven bladzijden over haar leven nagelaten die ze vijftig jaar geleden, vlak voor haar dood, had geschreven. Ondanks mijn rationele instelling geloof ik dat er in het leven soms meer leiding in het spel is. Dit wonder was een bevestiging dat ik op de goede weg zat.’

 

Nieuwe missie

‘De ontdekking luidde een intense periode in, met emotionele gevolgen voor de hele familie. Dit was zo’n waardevol relaas van binnenuit een verzetsgroep, dat moest verteld worden, bevestigde ook het NIOD. En zo werd mijn nieuwe missie geboren, mijn meest persoonlijke tot nu toe. Ik dook er vol in, dit keer samen met Els en onze zoon en dochter. Het werd echt een familieproject, nog nooit trokken we zo gezamenlijk op.

 

‘En eindelijk konden we met elkaar over mijn geschiedenis praten. Die openheid heeft ons hechter gemaakt’

 

‘Twee jaar lang werden teksten en archiefmateriaal uitgeplozen, uitgetikt en herschreven en nabestaanden van andere verzetsleden opgespoord. Steeds meer kwamen we te weten over de zogeheten “Groep 2000” en hoe mijn familie daaraan had bijgedragen. Dat leverde ontroerende ontdekkingen op. Zo las ik dat Jacoba de begrafenis van mijn vader geregeld had, maar dat het voor haar te gevaarlijk was om erbij aanwezig te zijn. Ze schreef dat ze daarom op haar kleine neef Paultje paste. Nooit heb ik enig idee gehad dat wij dat bizarre moment samen hebben beleefd.’

 

Alsnog een gezicht

‘De climax van mijn “levenstaak” volgde op 21 maart 2015, met de presentatie van het boek Jacoba van Tongeren – en de onbekende verzetshelden van Groep 2000 (1940-1945). Job Cohen (voorzitter van het Amsterdams 4 en 5 mei comité) reikte het eerste exemplaar uit aan wijlen burgermeester Eberhard van der Laan van Amsterdam. Zeker tweehonderd nabestaanden van de 140 verzetsgroepsleden waren daar bij. Vooral hun dankbaarheid ontroerde mij. Voor het feit dat hun dappere dierbaren zeventig jaar na de bevrijding alsnog een gezicht en erkenning hadden gekregen.’

 

‘Dat postume eerbetoon aan mijn tante, vader en grootvader heeft mij inzicht gegeven en gesterkt. Want het boek gaf me ook een familie-identiteit. Eigenlijk had ik die eerder niet. Mijn familie was in de oorlog uiteengespat en bestond niet, zo voelde ik dat. 

 

‘In alle keuzes die ik maakte, draaide het daarom ook nooit om mij. Dat onbestemde gevoel heeft plaatsgemaakt voor trots’

 

‘Samen met de verzetsgroep heeft mijn tante honderden levens gered. Met die wetenschap heb ik me enigszins kunnen verzoenen met het verleden.’

 

Bevrijd

‘Het verbeteren van de wereld staat momenteel op een laag pitje. Ik voel me bevrijd van deze grote levensopdracht; alles wat ik in me had, heb ik daaraan gegeven. Mijn ambitie ligt nu dichterbij huis. Ik wil het gedachtegoed van mijn tante Jacoba voortzetten. Zodat zij een inspiratiebron wordt voor jongeren om het verleden te onderzoeken, kritisch na te denken en te strijden tegen onrecht. Voor mij is daarmee de cirkel rond.’

 

 

Interview: Claar Hellwig en Teus Lebbing

Tekst: Teus Lebbing, www.abrandnewstory.nl

Foto: Rogier Veldman

 

De memoires van Jacoba van Tongeren en de onbekende verzetshelden van Groep 2000 (2015), geschreven door Paul van Tongeren en Trudy Admiraal, verschenen in 2015 bij uitgeverij Aspekt.


Eerdere interviews in deze serie ‘Portie veerkracht’: 

1 – Louky Blitz: ‘Als ik lief was, hielden mensen van me’

2 – Ron Renooij: ‘Door emoties te lozen, kreeg ik weer lucht om verder te gaan’

3 – Fokke Wijnstra: ‘Van dat strijden ben ik afgekickt’

4 – Carla Benjamins: ‘Ook een stoer mens als ik kan eenzaam zijn’

5 Rita Cast: ‘Het verdriet blijft, maar ik kan me wel weer gelukkig voelen’

 

Meer lezen over wat contact met de oudste generatie je kan opleveren? Eerder schreef ik ‘Geen bullshit meer’ (over the making of van deze serie), ‘Hoezo zijn ouderen nutteloos en duur?’ en ‘Voor je het weet, verlies je de verbinding’.

 

 


9 Comments

Sacha Simons says:

15 december 2017 at 10:23

Dank je wel Paul van Tongeren voor het delen van je ongelofelijke levensverhaal. En dank Teus voor het prachtig opschrijven ervan. Ik ben diep geraakt en geïnspireerd.
En hoe prachtig wat het vertrek van Els teweeg heeft gebracht.
Dank je wel voor deze Portie!

Reply

Stella says:

15 december 2017 at 10:31

Wat een mooi en ontroerend verhaal. Prachtig zoals jij mensen laat voelen dat “gewone mensen” vaak de meest boeiende en dramatische verhalen hebben.

Reply

Saskia Danen says:

15 december 2017 at 11:10

Met tranen in mijn ogen zit ik dit verhaal te lezen. Wat prachtig verteld en wat mooi verwoord. Diep respect voor de drive en veerkracht van Paul.

Ik geef veel les aan verpleegkundigen o.a. over aanpassingsvermogen en veerkracht bij ouderen die ziek worden. Graag zou ik deze serie opnemen in de lijst verplichte literatuur.

Reply

Lisette says:

15 december 2017 at 12:21

Wat een prachtig verhaal. Heel bijzonder hoe het vinden van de stukken van tante ervoor gezorgd heeft dat er twee verhalen eindelijk het licht mochten zien.
Dat van de verzetsstrijders uiteraard maar ook het onbekende familieverhaal. Ik kan het helende effect hier helemaal voelen. Heel mooi hoe Paul de lessen die hij krijgt toepast in zijn leven met zo’n mooi resultaat tot gevolg.
Complimenten voor de schrijver voor de invoelende en toegankelijke stijl die het verhaal zo mooi recht doen!

Reply

Huib says:

18 december 2017 at 08:39

Wat een bevrijding om dat verhaal op te kunnen schrijven en zo alsnog je familieband te hechten. Heb het boek gekocht ter verdere inspiratie.

Reply

Corrie says:

19 december 2017 at 20:43

Heel indrukwekkend.
Er zal bij jou ook heel wat boven komen tijdens het schrijven.

Reply

Gaby says:

21 december 2017 at 16:51

Prachtig verhaal weer en passend bij de kern van de kerstgedachte ‘vrede op aarde’: van werken aan wereldvrede naar werken aan vrede in jezelf…

Reply

Marijn Schrieken says:

14 maart 2018 at 14:16

Tot tranen toe geroerd, wat een indrukwekkend verhaal! Het laat maar weer zien hoe belangrijk geschiedenis is, hoe dat bewustzijn creëert en niet vergeten: liefde!

Reply

Els says:

11 april 2018 at 13:02

Hoe geef ik woorden aan wat me sprakeloos maakt…? Wat een kracht, wat een pijn, wat een liefde. En wat mooi dat de ‘dingen’ zo ‘samenkwamen’, “alsof er meer leiding in het spel is” – wat een mysterie is het leven toch!

Reply

Leave a comment